Boşanma Kavramı ve Hukuki Mahiyeti

Çekişmeli Boşanma Davaları

TMK m. 166/3 hükmünde düzenlenen anlaşmalı boşanma haricinde kalan, genel yahut özel boşanma nedenlerinden bir veya birkaçına dayandırılarak açılan, eşler arasında boşanma ve boşanmanın ferileri konularında bir uzlaşmanın bulunmadığı dava türü çekişmeli boşanma olarak adlandırılır.

2019 senesinde Türkiye genelinde açılışı gerçekleştirilen 248.640 adet yeni boşanma dosyasının 125.403 adedini çekişmeli boşanma davaları teşkil etmiştir. Bu miktar içerisindeki büyük bir nispet (120.667 adet) evlilik birliğinin temelinden sarsılması biçimindeki genel nedene dayanmaktadır. Özel boşanma nedenleri şeklinde tanımlanan fiili ayrılık, hayata kast, pek kötü ve onur kırıcı davranış, ortak hayatın yeniden kurulamaması, suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme, terk ile zina sebeplerine dayalı davalar ise toplam çekişmeli davaların yaklaşık %5'ini; anlaşmalı boşanma da dahil edildiğinde tüm boşanma davalarının yaklaşık %3'ünü oluşturur.

Çekişmeli Boşanma Davasının Gündeme Geldiği Haller

Eşlerin boşanma kararı ve buna bağlı sonuçlar hususunda tam bir görüş birliğine varamamaları durumunda çekişmeli süreç devreye girer. Uygulamada çoğunlukla şu durumlarda karşılaşılır:

• Müşterek evladın velayetinde uzlaşılamaması
• Yoksulluk yahut iştirak nafakası miktarlarında uyuşmazlık çıkması
• Ayrılıktan doğan maddi ve manevi tazminat hususlarında anlaşma sağlanamaması
• Mal rejiminin tasfiyesinde mutabakata varılamaması
• Eşlerden birinin evliliği sonlandırmayı kabul etmemesi
• Evlilik süresinin 1 senenin altında kalması

Bu başlıklardan en az birinde dahi uyuşmazlık bulunması, davanın çekişmeli olarak görülmesi için kâfidir.

Boşanma Sebeplerinin Sınıflandırılması

Çekişmeli yargılamada dayanak teşkil eden sebepler genel ve özel biçimde ikiye ayrılır.

1. Özel Boşanma Sebepleri

• Zina nedeniyle boşanma (TMK m. 161)
• Hayata kast, pek kötü muamele ve onur kırıcı davranış nedeniyle boşanma (TMK m. 162)
• Suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme nedeniyle boşanma (TMK m. 163)
• Terk nedeniyle boşanma (TMK m. 164)
• Akıl hastalığı nedeniyle boşanma (TMK m. 165)
• Fiili ayrılık veya ortak hayatın yeniden kurulamaması nedeniyle boşanma (TMK m. 166/4)

2. Genel Boşanma Sebebi

• Evlilik birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle boşanma (TMK m. 166/1)

Davacı taraf özel nedenlerden birine dayanmadığı takdirde, davanın yasal dayanağını daima evlilik birliğinin temelinden sarsılması oluşturur. Nitekim uygulamadaki davaların yaklaşık %97’lik kısmı bu genel nedene dayandırılarak açılmaktadır.

Dava Açma Usulü ve Türleri

Söz konusu özel veya genel nedenlerden birine dayalı kurgulanan dava dilekçesiyle yetkili aile mahkemesine müracaat edilerek süreç başlatılır. Yargılamanın başlaması maksadıyla gerekli harçların yatırılması ve muhtemel yargılama masrafları için gider avansının vezneye depozito edilmesi icap eder.

Boşanma Davası Türleri

1. Anlaşmalı Boşanma Davası: Asgari 1 yıl sürmüş evliliklerde mümkündür. Taraflar boşanma ile birlikte nafaka, velayet, mal paylaşımı gibi tüm hususlarda tam bir uzlaşma sağlamalıdır. Tek celsede bitirilmesi mümkündür; ancak duruşma salonunda tarafların bizzat hazır bulunması zorunludur.
2. Çekişmeli Boşanma Davası: Eşler ayrılık veya sonuçları üzerinde anlaşamadığında açılır. Delil toplanması ve tanık beyanlarının alınması gibi safhalar içerdiğinden daha uzun sürer. Verilen kararlar istinaf ve temyiz (Yargıtay) denetimine açıktır.

Boşanma Yargılamasına İlişkin Genel Esaslar ve Uygulama Koşulları

• Boşanma Davalarının Tamamlanma Süreleri: Anlaşmalı boşanma davaları ortalama 1 ay içerisinde neticelenebilirken, çekişmeli boşanma davalarında yargılama süreci 1 ile 3 yıl arasında değişiklik göstermektedir.
• Avukatla Temsil Zorunluluğu Esası: Boşanma davalarında taraf temsilcisi veya avukat bulundurmak kanunen zorunlu değildir. Ancak özellikle usul işlemlerinin karmaşık olduğu çekişmeli davalarda hak kaybına uğramamak adına hukuki destek alınması önem taşır.
• Diğer Eşin Bilgisi Olmaksızın Dava Açma Hakkı: Eşlerden biri tek taraflı olarak boşanma davası ikame edebilir. Davanın açılmasının ardından mahkemece diğer eşe dava dilekçesi tebliğ edilerek savunma hakkı tanınır.
• Çekişmeli Davalarda Celse Sayısı ve Yargılama Aşamaları: Anlaşmalı boşanma davaları tek oturumda karara bağlanabilirken, çekişmeli boşanma davalarının tek celsede sonuçlanması hukuken ve usulen mümkün değildir. Yargılama süreci; en az bir ön inceleme ve en az iki tahkikat duruşması olmak üzere asgari üç celseden oluşur. Tanık sayısı, delillerin niteliği, tarafların veya hâkimin mazeret, izin ve sağlık raporu gibi durumları davanın sonuçlanma süresini doğrudan belirler.
• Boşanmak İstemeyen Eşin Davadaki Usul Hukuku Konumu: Eşlerden birinin boşanmayı kabul etmemesi halinde, davalı taraf cevap dilekçesinde davanın reddini talep etmelidir. Bu konumdaki eş; evlilik birliğinin temelinden sarsılmadığını, evliliğin sürdürülmesinin çekilmez hale gelmediğini veya çekilmezlik durumunun kendi kusurundan kaynaklanmadığını ispatlamakla yükümlüdür. Türk Medeni Kanunu ilkesi gereğince, geçimsizlikte tek veya ağır kusurlu olan tarafın boşanma davası açma hakkı bulunmamaktadır.
• Kadının Açtığı Davada Erkeğin Boşanmayı Kabul Etmemesi Durumu: Davalı erkeğin davayı kabul etmemesi tutumu; evliliği devam ettirme arzusu veya mali konularda daha avantajlı şartlar elde etme amacı taşıyabilir. Bu durumda davacı kadın, dava dilekçesinde ileri sürdüğü evlilik birliğinin temelinden sarsıldığına ilişkin vakıaları usulüne uygun delillerle kanıtlamak zorundadır.

Boşanmada Manevi Tazminat

1. Yasal Dayanaktaki Şartlar ve Niteliği

Manevi tazminatın yasal dayanağı TMK m. 174/2 hükmüdür. Madde metnine göre; boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan uygun miktarda bir paranın ödenmesini talep edebilir. Dolayısıyla manevi tazminat daima nakdi bir meblağdır.

Bu tazminat türü, maruz kalınan manevi kayıpların telafisini amaçlar. Tazminat hukuku yönünden manevi zarar; başkalarının kusurlu ve hukuka aykırı fiilleri sebebiyle bireyin ruh dünyasında meydana gelen acı, elem ve ızdırap olarak tanımlanır. Manevi tazminat, bozulan ruhsal dengenin yeniden kurulmasını ve duyulan öfke ile üzüntünün bir nebze olsun dindirilmesini hedefleyen kanuni bir telafi vasıtasıdır.

Hükmedilebilmesi için şu koşullar aranır:

• Evlilik bağının boşanma kararıyla sona ermiş olması gerekir.
• Tazminat isteyen eşin kişilik haklarının, diğer eşin kusurlu eylemleriyle ihlal edilmiş olması şarttır. Fiziksel/psikolojik şiddet, tehdit, hakaret, iftira, aşağılama, küçük düşürme, korkutma ve güven sarsıcı eylemler kişilik haklarına saldırı sayılır. Her boşanma nedeni otomatik olarak manevi tazminat gerektirmez; durumu mahkeme takdir eder.
• Talepte bulunan eşin, boşanmayı doğuran olaylarda diğer eşe kıyasla daha ağır kusurlu olmaması şarttır.
• Uğranılan manevi zarar ile boşanma olgusu arasında doğrudan bir nedensellik (illiyet) bağı bulunmalıdır.
• Hâkim re'sen karar veremeyeceğinden, dava veya cevap dilekçesinde açıkça talep edilmiş olması icap eder.

2. Zina Sebebiyle 3. Kişiden Manevi Tazminat İstenmesi

Aldatılan eşin, aldatan eşten manevi tazminat alabileceği şüphesizdir. Ancak aldatan eşin sevgilisinden genel hükümlere göre tazminat istenip istenemeyeceği hususu Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 06.07.2018 tarihli (E: 2017/5, K: 2018/7) kararıyla netleşmiştir. Bağlayıcı nitelikteki bu karara göre; evlilik devam ederken eşin evli olduğunu bilerek hareket eden 3. kişiye karşı diğer eşin manevi tazminat davası açması hukuken mümkün değildir.

3. Anlaşmalı Boşanmada Manevi Tazminat

Anlaşmalı davalarda manevi tazminat tamamen tarafların iradesine bağlıdır. Protokolde bir miktar kararlaştırılabileceği gibi bu haktan tamamen vazgeçilmesi de mümkündür. Çekişmeli davalarda ise uzlaşma bulunmadığından, tazminatın gerekip gerekmediğine ve miktarına somut olayın şartlarına göre yargıç karar verir.

4. Manevi Tazminatın Hesaplanması ve Ödeme Şekli

Manevi tazminat bir zenginleşme aracı olamayacağı gibi, temel amacı da zararın tam bir maddi karşılığı değildir. Hesaplanırken şu hususlar göz önünde tutulur:

• Tarafların sosyal ve ekonomik durumları
• Tarafların kusur dereceleri (Kusur hem tazminat hakkının doğumu hem de miktar için belirleyicidir)
• Kişilik haklarına yönelen eylemin ağırlığı
• İhlalin, mağdur eşin ruhsal dünyasında yarattığı tahribatın ve elemin büyüklüğü

Ödeme biçimi hususunda ise manevi tazminat yalnızca toptan ödenebilir. İrat (taksit/periyodik) şeklinde ödenmesine karar verilemez. Anlaşmalı boşanma protokolünde tarafların aksini kararlaştırması mümkündür.

5. Talep Zamanı, Zamanaşımı ve Usul Hükümleri

• Talep Zamanı ve Islah Riski: Manevi tazminat boşanma davası içerisinde fer'i talep olarak istenebileceği gibi, boşanma kesinleştikten sonra ayrı bir davayla da istenebilir. Dava süresince karar kesinleşinceye kadar her aşamada talep edilebilir. Ancak manevi tazminat bölünebilir nitelikte olmadığından ıslah yoluyla miktarı artırılamaz. Bu risk nedeniyle uygulamada talepler yüksek tutulur.
• Zamanaşımı: Boşanma davasıyla istenmemişse, boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren 1 yıl içinde dava açılmalıdır (TMK m. 178). Bu süre hak düşürücü olmayıp zamanaşımı niteliğinde olduğundan, karşı tarafça zamanaşımı def'i ileri sürülmedikçe hâkim tarafından re'sen dikkate alınmaz.
• Görevli ve Yetkili Mahkeme: Görevli mahkeme Aile Mahkemeleri (yoksa Aile Mahkemesi sıfatıyla Asliye Hukuk Mahkemeleri); yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri, son altı ay birlikte ikamet edilen yer veya boşanma davasının görüldüğü yer mahkemesidir.
• Yargılama Usulü ve Faiz: Yazılı yargılama usulü uygulanır. Mahkeme öncelikle tarafları sulhe teşvik etmekle yükümlüdür. Hükmedilen manevi tazminata boşanma davasıyla birlikte istenmişse boşanma kararının kesinleştiği tarihten itibaren; boşanmadan sonra ayrı dava açılmışsa dava tarihinden itibaren yasal faiz işletilir.

Boşanmada Maddi Tazminat

1. Yasal Dayanaktaki Şartlar

Maddi tazminatın yasal dayanağı TMK m. 174/1 maddesidir. Hükme göre; mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz yahut daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat talep edebilir.

Aranan şartlar şunlardır:

• Mahkemece verilmiş ve kesinleşecek bir boşanma kararının bulunması
• Dava, cevap dilekçesi veya ıslah yoluyla yapılmış açık bir maddi tazminat talebinin varlığı (Kısmi dava şeklinde değil, tüm zararı kapsayacak biçimde istenmelidir)
• Tazminat isteyen tarafın diğer eşe kıyasla daha az kusurlu olması
• Boşanma yüzünden mevcut menfaatlerin (eşin bakımı, barınma, sağlık sigortasından yararlanma) veya beklenen menfaatlerin (ileride doğacak miras hakları vb.) zedelenmiş olması
• Uğranılan zarar ile boşanma olgusu arasında illiyet bağının bulunması
• Tazminat yükümlüsü olan eşin kusurlu bulunması (Sebepsiz yere dava açmak da Yargıtay tarafından kusur kabul edilmektedir)

2. Mali Hükümler, Harç ve Vekalet Ücreti

Boşanma davası ile birlikte istenen maddi ve manevi tazminat talepleri boşanmanın fer'isi sayıldığından ayrıca peşin nispi harç alınmaz ve davayı kazanan taraf lehine nispi vekalet ücretine hükmedilmez. (Çeyiz, ziynet veya kişisel eşya alacakları bu kuralın dışındadır, harca tabidir).

Buna karşın, tazminat talebi boşanma davası kesinleştikten sonra 1 yıllık zamanaşımı süresi içinde ayrı bir davayla ileri sürülürse, talep olunan tutar üzerinden nispi peşin harç tahsil edilir ve karara bağlanan miktar üzerinden nispi vekalet ücreti doğar.

3. Hesaplanması, Ödeme Şekli ve Faiz

Tazminat miktarı tayin edilirken eşin sağladığı bakım, barınma, sağlık ve yaşam kalitesini oluşturan ekonomik desteklerin yokluğu somut verilerle değerlendirilir. Örneğin bir ev hanımının boşanmayla eşinin sağlık güvencesinden mahrum kalacak olması hesaplamada dikkate alınır. Hâkim, zararın tamamını karşılamak zorunda olmayıp TBK m. 50, 51 ve 52 ilkeleri ışığında hakkaniyete uygun bir tutara hükmeder.

• Ödeme Şekli: Maddi tazminat toptan ödenebileceği gibi, durumun gereklerine göre irat (düzenli irat/taksit) şeklinde ödenmesine de karar verilebilir.
• Zamanaşımı: Boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren 1 yıldır. Karşı tarafça zamanaşımı itirazı getirilmedikçe hâkim re'sen gözetemez.
• Görev, Yetki ve Faiz: Görevli mahkeme Aile Mahkemesi; yetkili mahkeme ise eşlerden birinin yerleşim yeri veya boşanma davasının bakıldığı yer mahkemesidir. Faiz, boşanma davasıyla istenmişse boşanmanın kesinleştiği tarihten; sonradan açılan davada ise dava tarihinden itibaren yasal faiz olarak yürütülür.

4. Maddi Tazminatın Hukuki Rejimi ve Uygulama Esasları

• Maddi Tazminatın İleri Sürülme Zamanı: Maddi tazminat talebi boşanma davası sürerken davanın fer'isi olarak mahkemeye sunulabilir. Dava aşamasında talep edilmemiş olması halinde, boşanma hükmünün kesinleşme tarihinden itibaren 1 yıllık zamanaşımı süresi içerisinde ayrı bir dava açılarak da istenebilir.
• Tazminat Hak Edişinde Kusur Dengesi: Maddi tazminat alabilmek için talep eden tarafın tamamen kusursuz olması şartı aranmaz. Ancak tazminat isteğinde bulunan eşin, diğer eşe kıyasla daha az kusurlu bulunması zorunludur. Eşlerin eşit kusurlu tespit edildiği hallerde maddi tazminat talebi reddedilir.
• Maddi Tazminat Miktarının Belirlenme Kriterleri: Hâkim, hükmedilecek tazminat miktarını tayin ederken davacının boşanma yüzünden kaybettiği mevcut ve beklenen ekonomik menfaatleri, evlilik süresini ve tarafların sosyal-ekonomik durumlarını esas alarak hakkaniyete uygun bir meblağa karar verir.
• Tazminat Alacağına Faiz İşletilmesi: Hükmedilen maddi tazminat alacağına yasal faiz uygulanır. Faizin başlangıç tarihi, boşanma kararının kesinleştiği andır.
• Maddi Tazminat ile Nafaka İlişkisi: Maddi tazminat ile yoksulluk nafakası birbirinden tamamen bağımsız hukuki kurumları oluşturur. Gerekli kanuni şartlar sağlandığı takdirde tarafa hem maddi tazminat hem de yoksulluk nafakası verilebilir.
• Ev Hanımı Olan Eşin Tazminat Hakkı: Ev hanımı olan eş, boşanma nedeniyle eşinin sağladığı ekonomik güvenceyi ve desteği kaybetmişse ve boşanmaya sebep olan olaylarda diğer eşe göre daha az kusurluysa maddi tazminat alma hakkına sahiptir.
• Maddi Tazminat Kararının Tahsil Usulü: Mahkemece verilen tazminat hükmü kesinleştikten sonra borçlu tarafça rızaen ödeme yapılmaması durumunda, ilamlı icra takibi başlatılarak alacağın tahsili gerçekleştirilir.

Boşanma davanızla ilgili süreç içerisinde özel ilgi gösterilip profesyonel destek almak isterseniz Av. Buse ALTIKARDEŞ ile iletişime geçebilirsiniz.